waterbodem.nl, alles op het gebied van waterbodem, onderzoek, beleid, onderhoud, baggerwerkzaamheden, verwerkingstechnieken, toepassingsmogelijkheden baggerspecie, storten, depots, automatisering, De Kennemer Mop - Van baggerspecie tot baksteen

Nieuws
alle berichten
algemeen
baggeren
beleid
depots
kwaliteit
meten en analyseren
normering
protesten en acties
risico's
verwerking

Artikelen
baggerplannen
beleid
NVN5720
probleemstoffen
protocollen
toetsing
veldonderzoek
verwerking

Literatuur
Nieuwsbrieven
Publicaties

Handig
begrippenlijst
afkortingen
klasse-indeling
agenda
normen
vacatures
links

Informatie
colofon
contact





2000-2017 : Wegens tijdgebrek is de info niet overal meer actueel
De Kennemer Mop - Van baggerspecie tot baksteen
Klik voor vergrotingNederland kent naar schatting 85 miljoen kubieke meter slib dat ernstig is vervuild. Tegen de opslag van vervuild slib in grote depots bestaat veel maatschappelijke weerstand. Hergebruik is echter mogelijk. Het project "De Kennemer Mop" is daarvan hét voorbeeld.

Dit project wordt uitgevoerd door een groot aantal instanties, met subsidie van SKB, en DHV als penvoerder. Deze instanties zijn in alfabetische volgorde:

Corus
CVS
DHV
De Vries & Van de Wiel
Gemeente Beverwijk
Ingenieursbureau Frant
Milieudienst IJmond
Provincie Noord-Holland
Rijkswaterstaat Noord-Holland
SKB
Steenbakkerij Randwijk

Ooit begonnen als een idee van de actiegroep "Laat de kust met Rust" is de proefproductie van bakstenen uit verontreinigde zoute baggerspecie sinds 27 september een feit. Deze steen heeft de naam "De Kennemer Mop" gekregen. Het idee om stenen uit zoute baggerspecie te maken stamt uit het begin van de jaren '90, als alternatief voor de berging van de specie uit de IJmond in de omgeving van Wijk aan Zee. Daarnaast wordt bespaard op primaire grondstoffen als klei. Het doel van het project "Kennemer Mop" is aan te tonen dat het technisch, economisch en milieuhygiënisch haalbaar is op grote schaal bakstenen uit verontreinigde baggerspecie te maken. De slibbaksteen is alleen een aanvaardbaar alternatief wanneer de vervuiling letterlijk vastgebakken zit in de chemische matrix van de baksteen.

Op 27 september is een belangrijke mijlpaal bereikt voor de Coöperatieve Vereniging voor Slibverwerking CVS, die uit deze actiegroep is ontstaan. Deze mijlpaal is de productie van 10.000 stenen waalformaat bij de steenbakkerij Randwijk te Heteren. De Kennemer Moppen worden gebruikt voor het maken van een kunstwerk in Wijk aan Zee of voor de verbouwing van het Noord-Hollandse Provinciehuis.

Opening bij steenfabriek Randwijk
Opening bij steenfabriek Randwijk

In zalencentrum De Bongerd en de Steenfabriek Randwijk werd onder veler aanwezigheid de oplevering van de 10.000 stenen gevierd. De oplevering werd gedaan door milieugedeputeerde van de provincie Gelderland, de heer Aalderink.

Enkele achtergronden
Bakstenen worden normaal uit klei gemaakt. Klei is een afzetting van de rivier of de zee, ontstaan uit de inklinking van bezonken slib. In feite is dus veel slib in onze wateren de potentiële klei voor de toekomst, zij het dat deze verontreinigd is. Het aanbod hiervan in de regio IJmond is groot. Een inventarisatie in het kader van de MER zoute baggerspecie, wijst uit dat tot ca. 2020 er een aanbod is van niet in zee verspreidbare verontreinigde baggerspecie van gemiddeld ca 130.000 m3/jaar, grotendeels te bergen in het depot Averijhaven bij Velsen.

Figuren 1 en 2: Aanbod en bestemming van baggerspecie in Noord-Holland. Bron:Provincie Noord-Holland:
Klik voor vergrotingKlik voor vergroting
Voor de proef is gebruik gemaakt van klasse 3-specie uit de 2e Rijksbinnenhaven te Velzen. Deze specie is als volgt gekenmerkt:
- Lutum gehalte ca. 9,5%
- Organische stof ca. 11%

Verloop van het project
In figuur 3 is aangegeven welke stappen in dit project moeten worden, of reeds zijn, doorlopen. Met gele arcering is aangegeven welke onderdelen klaar zijn.

Figuur 3. Uitvoeringsschema "De Kennemer Mop"
Klik voor vergroting

In juli 2001 heeft De Vries & Van de Wiel 125 m3 specie gebaggerd. Deze specie heeft enige tijd gerijpt in het baggerdepot Meergrond bij Hoofddorp. Met de gerijpte specie zijn in december 2001 in het laboratorium van de steenbakkerij proeven uitgevoerd om na te gaan of en hoe een steen gebakken kon worden van 100% specie. De proef leverde niet het gewenste resultaat op. Er ontstond een steen die erg broos was vanwege het hoge organische stof en zandgehalte in de steen. Onder het kopje "het bakproces" wordt hier verder op ingegaan.
Na een periode van aanvullende fondsen zoeken en onderhandelen met de FNV (de vormgevers op de steenbakkerij wilden niet met verontreinigd slib werken) is een nieuwe proef op het laboratorium uitgevoerd. In deze proef werd gekozen voor baggerspecie die was bijgemengd met 50% klei. Deze proef leidde tot een steen die wel voldeed aan de eisen. Volgens dit recept zijn eind september ca. 10.000 stenen gebakken.

Figuur 4 De eerste Kennemer Moppen
De eerste Kennemer Moppen

Eisen aan het bakproces en de baksteen
Een baksteen moet in Nederland aan drie typen eisen voldoen:
1. Bouwtechnische eisen (NEN 2489) waarin de sterkte en vorstbestendigheid zijn omschreven
2. Milieuhygiënische eisen, vastgelegd in het Bouwstoffenbesluit
3. Esthetische eisen: kleur, oppervlaktestructuur, afmeting

Voor het bakproces is de verontreinigingsgraad niet zo belangrijk. Veel belangrijker zijn de parameters die de verwerkbaarheid en de latere bouwtechnische en esthetische eigenschappen bepalen. Voor het te gebruiken basismateriaal (klei) zijn deze eisen globaal:
- maximaal 30% water
- 15-40% lutum
- max. 1,3 % organische stof
- max. ca 15% kalk (voor buitensteen)

Met 11% organische stof en ca 10% lutum (kleifractie) voldoet de specie uit de 2e Rijksbinnenhaven niet aan de eisen om direct tot baksteen te worden verwerkt. Er is in ieder geval ontwatering nodig en vermindering van de organische stof en het zandgehalte. Een te hoog organisch stofgehalte leidt tot onbeheersbare verbranding in de oven, terwijl een hoog zandgehalte de steen broos maakt. Zandscheiding, zoals gebruikelijk is bij de verwerking van zandige baggerspecie, biedt hier geen oplossing: het organsiche stofgehalte in het residu zou ongeveer verdrievoudigen, hetgeen wederom geen goed uitgangsmateriaal is. Daarom is dus klei bijgemengd, die normaal in de baksteenindustrie wordt gebruikt. Tabel 1 geeft een overzicht van de verschillen tussen de klei en de baggerspecie.

Tabel 1. Samenstelling baggerspecie en bijgemengde klei. Gehalten in mg/kg, tenzij anders vermeld.

Baggerspecie
2e Rijksbinnenhaven
Klei
Lutum10%51%
Organische stof11%2%
Cadmium1,6<10
Lood100200
Arseen19175
Zink360275
Koper9575
Nikkel2075
Chroom52190
PAK15Nihil
PCB’s0,1Nihil
DDT0,03Nihil


Opvallend in deze tabel is dat de verontreinigingsgraad van de natuurlijke klei ongeveer vergelijkbaar is met die van de gebruikte baggerspecie.

Risico's
De emissie van en blootstelling aan verontreinigingen uit de te gebruiken baggerspecie vormen een belangrijk onderdeel van het project. De blootstellingsrisico's zijn:
a) Tijdens de voorbewerking/vormgeving via ingestie en huidcontact b) Tijdens het bakken (900-1.100 8C) door emissies van verontreinigingen of omzettingsproducten. c) Bij het gebruik van stenen in de bouw via ingestie, huidcontact en stofinhalatie d) Via uitloging uit bouwwerken e) Bij de latere sloop via ingestie, huidcontact en stofinhalatie

Tijdens het bakproces vervluchtigen verbranden de organische stof en de PAK. De metalen vervluchtigen deels bij de hoge temperaturen, terwijl het van nature aanwezige sulfaat en sulfide wordt omgezet in zwaveldioxide. Van deze processen zijn de emissies bepaald. Daarbij is speciale aandacht besteedt aan de vorming van dioxines uit de in de specie aanwezige PCB's. Uit al deze metingen blijkt dat de emissies van de praktijkproef hebben voldaan aan de Nederlandse Emissierichtlijn NeR. Verder heeft een eerste uitloogproef aangetoond dat de verkregen Kennemer Mop voldoet aan het Bouwstoffenbesluit, zelfs voor het mobiele sulfaat.
Aan de hand van een uitgebreide risico-evaluatie is vastgesteld hoe groot de risico's gedurende de gehele levenscyclus van de Kennemer Mop zijn. Deze wijken niet af van die van normale bakstenen, hetgeen gezien de samenstelling ook niet zo verwonderlijk is. Uit de risico-evaluatie blijkt dat de risico's voor de mensen die met de steen moeten werken en er tussen moeten leven, verwaarloosbaar zijn.

Economische haalbaarheid
Vergelijking in de kosten voor het bakken van Kennemer Moppen en 1000 reguliere stenen
Klik voor vergroting

Het succes van de proef wordt niet alleen door de technische en milieuhygiënische haalbaarheid bepaald, maar vooral ook door de economische haalbaarheid. Onderstaand is hier op in gegaan.
Tot 2020 wordt jaarlijks gemiddeld in de IJmond 130.000 m3 niet- in zeeverspreidbare baggerspecie geproduceerd (zie tabel 2; bron: Steenbakkerij Randwijk, 2001). Volgens de gevolgde receptuur is daarvoor ook ca 130.000 m3 klei nodig. In totaal kunnen uit de specie en de klei ca. 150 miljoen stenen per jaar gebakken worden. Dit is ca 10% van de Nederlandse jaarproductie van 1,5 miljard stenen.

Met deze gegevens, aangevuld met enkele kengetallen, zijn in bovenstaande tabel de berekeningen samengevat naar de economische haalbaarheid van de productie van de Kennemer Mop.

De getallen zijn indicatief en geven een verhouding/orde grootte aan.
Het blijkt dan dat de Kennemer mop onder de productieprijs van de gemiddelde reguliere steen uitkomt als de vermeden stortkosten (tarief Averijhaven) worden doorberekend én de subsidieregeling Svb. Daarbij moet worden opgemerkt dat de meerkosten voor het bakken van de Kennemer mop 'worst case' zijn berekend. In werkelijkheid zullen deze kosten (groen gearceerd) lager kunnen liggen bij optimalisatie van het proces, zeker als gewerkt wordt met een grote steenfabriek (ca. 50 miljoen stenen per jaar).

Toelichting
De productiekosten van de Kennemer moppen zijn hoger gerekend (worst case) vanwege hogere kosten door:
1. Aanvullende milieumaatregelen bij verwerking, zoals emissiereductie
2. Langere stookcurve, in verband met uitbranden organische stof
3. Gerekend met kortere afschrijving installaties dan regulier (vanwege zout slib)
Energiekosten zijn nauwelijks hoger dan regulier.

De extra opbrengsten van de Kennemer moppen ten opzichte van regulier zijn:
1. De vergoeding van de vermeden stortkosten voor de ontdoener. Deze kosten zijn gezet op 23 € (regio IJmond) per m3. Dit is omgerekend 29-41€ per 1000 stenen, afhankelijk van het wel/niet toepassen van zandscheiding.
2. Vergoeding van de regeling SvB-subsidie. Deze is afhankelijk van de soort te gebruiken slib tussen de 18 en 22€ per 1000 waalformaat stenen voor het gemiddelde slibaanbod van klasse 3 en 4 in de regio IJmond. Indien alleen klasse 4 slib wordt gebruikt is dit bedrag zelfs €32.


Conclusies
Uit de eerste resultaten van dit project blijkt dat het technisch en milieuhygiënisch mogelijk is bakstenen uit verontreinigde baggerspecie te maken. Wel is het, vanwege de keramische eigenschappen van de steen, nodig om klei-achtig materiaal met lage organische stofgehalten bij te mengen. Hiervoor zouden ook residuen van andere baggerspecie(verwerking) voor genomen kunnen worden.
Economisch lijkt het ook haalbaar te zijn. De grote vraag is of de Kennemer Mop ook daadwerkelijk gewild zal zijn als bouwmateriaal. Dit hangt ervan of hij inderdaad kan concurreren met gewone bakstenen, wat mogelijk moet zijn door de vermeden stortkosten te gebruiken om de prijs te drukken. In ieder geval blijft Rijkswaterstaat directie Noord-Holland bereid om de baggerspecie uit de Averijhaven beschikbaar te stellen voor deze steen.

Toch is er nog een aantal knelpunten te overwinnen voordat een fabriek op deze wijze kan worden opgericht:
De vraag naar bakstenen uit verontreinigd slib blijkt uit een eerste verkenning niet groot te zijn. Afzet is alleen mogelijk als de stenen significant ónder de reguliere prijs kunnen worden verkocht en toch van een zelfde kwaliteit zijn.
Er zal nog veel bekendheid gegeven moeten worden aan dit product. Het consortium is van plan door te gaan in deze richting.

Geraadpleegde bronnen
DHV, Witteveen & Bos (2000). Milieu effectrapport berging zoute baggerspecie. In opdracht van Rijkswaterstaat directie Noord-Holland.

DHV (april 2001). Projectplan De Kennemer Mop.

Steenbakkerij Randwijk (concept september 2001). Inventarisatie keramische geschiktheid baggerspecie in het IJmond-gebied. Concept rapport.

L.A. van der Kooij. De Kennemer Mop: een steengoed alternatief? 2e Nationale Slibcongres, Amersfoort, 1 november 2001.


Meer informatie
Aldert van der Kooij, Leon Claassen
DHV
Postbus 1076
3800 BB AMERSFOORT
tel.033-4682933/4682789
email: aldert.vanderkooij@dhv.nl / leon.claassen@dhv.nl



auteur: Leon Claassen | publicatiedatum: 17-10-2002

Pagina
print versie

Laatste nieuws
Sanering bodem Ketelmeer-West
Baggerwerkzaamheden in grachten Zwartsluis
Waterschap pakt Nunbeek aan
Sdu uitgvers publiceert Praktijkboek Waterbodem
MWH lanceert het Handboek Waterbodem
Sint kan weer vlot en veilig door Groningse grachten varen!
Aangepast TOWABO verwacht in juli en september 2008
Baggerslib in tube direct bruikbaar als oeverbeschoeiing
Besluit bodemkwaliteit per 1 juli volledig van kracht
Grachten en vaarten in Sneek weer schoon

Software
ASAP Utilities (Excel)
BOKS
BoorManager
Towabo/Bever

Nieuws te melden?
Heeft uw bedrijf nieuws te melden en wilt u in aanmerking komen voor publicatie op waterbodem.nl? Stuur dan uw nieuws, productnieuws of persbericht naar de redactie ....



realisatie website en online marketing:
eGate Internet Solutions


redactie:
Merijn Bolkestein
Bastien Mensink